MUZYKA MYŚLIWSKA


 

Sygnały myśliwskie wydawane na instrumentach z kości i na muszlach, wykonywane były w już pradziejach. Wymuszały to zbiorowe łowy na ogromne i niebezpieczne zwierzęta,  wymagające porozumiewania się.

Dzięki malowidłom naskalnym, gobelinom, obrazom i grafikom, wreszcie słowu pisanemu dowiadujemy się
o znaczeniu sygnalistyki, o instrumentach myśliwskich i ich rozwoju. W renesansie i w baroku rozpowszechniła się artystyczna muzyka z łowiectwem w tle. Doskonalono są rogi myśliwskie, ażeby były wygodniejsze w użyciu i miały większą skalę dźwięków.

Obecnie myśliwski ruch muzyczny jest w rozkwicie, co wyraża się powstawaniem zespołów sygnalistów
i zespołów muzyki myśliwskiej, nowych kompozycji muzycznych i sygnałów, książek o tematyce muzycznej autorstwa znanych myśliwych - muzyków.

Tę coraz popularniejszą w Polsce dziedzinę łowieckiej kultury znajdujemy na tyle wyraźnie na znakach pocztowych, że możliwe stało się stworzenie krótkiej filatelistycznej opowieści o "myśliwskim graniu". Na szczególne podkreślenie zasługuje działalność członków Klubu Kolekcjonera i Kultury Łowieckiej Polskiego Związku Łowieckiego, dzięki którym łowieckie zbiory filatelistyczne wzbogaciły się o walory z motywami muzycznymi. Są one prezentowane w eksponacie, który jest opracowany w konwencji amatorskiej, popularyzatorskiej, odbiegającej od zasad budowania zbioru pokazowego, określonego przez Regulamin Specjalnej Oceny Eksponatów i Całostek Pocztowych (SREV).

Niektóre walory nie spełniają kryteriów filatelistycznych określonych zasadami filatelistyki tematycznej, ale
z powodzeniem popularyzują kulturę łowiecką i dokumentują historię kół i innych organizacji łowieckich..


Krzysztof Mielnikiewicz

 

 Instrumenty sygnałowe używane przed wiekami

 

 

Kości i rogi zwierzęce służyły do porozumiewania się w czasie łowów i do walk o zachowanie terytoriów zasobnych w zwierzynę. Używane były już przez prehistorycznych łowców. W niezmienionej formie spotyka się je

u współczesnych myśliwych żyjących w prymitywnych społecznościach plemiennych w Afryce i na wyspach Pacyfiku.

 

 

Instrumenty sygnałowe wykonane z rogów Kudu. Otwory do wdmuchiwania powietrza wykonywane były w bocznej lub końcowej części rogu.

         
     
Dzida i tuba z kości do porozumiewania się podczas łowów to podstawowe elementy wyposażenia myśliwskiego Masaja.
 
Róg myśliwski z rogu antylopy szablorogiej, występującej m.in. w RPA. Eksponat z muzeum instrumentów w Phalaphala. Róg myśliwski (Trompe de chasse) wykonany z rogu antylopy, zaopatrzony w drewnianą tubę, dzięki czemu wydaje donioślejszy dźwięk.
 

Instrument  z antylopy Roan (antylopa końska),  występującej w Rwandzie, Tanzanii, Kenii i Ugandzie.
Po lewej róg ze skóry.

     
Muszle trytona (Charonia trytonis) od zamierzchłych czasów były instrumentami rytualnymi
i porozumiewawczymi. Po ukruszeniu końcówki muszli lub wykonaniu otworu bocznego wydobywano z nich dźwięki, które miały obłaskawić duchy i prosić o ich przychylność.
W myślistwie trytony służyły do porozumiewania się, a obecnie są wykorzystywane do wabienia jeleni podczas rykowiska.
     
 

Pierwsze rogi metalowe

 
     
 
     

Od epoki brązu zaczęto stosować wyraźnie zakrzywione rogi myśliwskie, bojowe. Świadczą o tym malowidła naskalne w szwedzkim Tanum (ok. 1500 BC). Na znaczkach widnieje pięć przedstawień: ryba, pies, wojownik (myśliwy) grający na rogu (lurze), jeleń, łódź z mężczyzną trzymającym włócznię.

     

Rozwój instrumentów muzycznych

     
  Rogi naturalne bez ustnika  
     
Na rogach myśliwskich naturalnych bez ustnika można było wydobyć zaledwie do trzech dźwięków, które nie miały pełnej stabilności. Wystarczyły ówczesnym łowcom do porozumiewania się, zwoływania psów. Były to instrumenty sygnałowe.
     
Rogi naturalne z wyprofilowanym ustnikiem
     

Kolejne udoskonalenie rogu polegało na wyprofilowaniu ustnika w kształcie lejka lub grzybka, ale stanowiącego całość z instrumentem. Rogi z prymitywnym ustnikiem wydawały również kilka, ale stabilniejszych, powtarzalnych dźwięków, przez co można je było przypisać do konkretnych czynności myśliwskich, takich jak zbiórka, naprzód itp.

     
Sokolnik z rogiem sygnałowym. Na znaczkach przedstawiono rogi myśliwskie na znaku rozpoznawczym niszczyciela brytyjskiej floty królewskiej klasy D - H.M.S Duncan i na herbie radziwiłłowskich Taurogów na Litwie.
 
Początkowo rogi noszono na sznurku, później na skórzanych obejmach zaopatrzonych w metalowe kółka.
 
Rogi naturalne ze stałym metalowym ustnikiem, z wymiennymi ustnikami i okuciami
     
Aby zwiększyć trwałość rogu, wzmocnić mocowanie i uczynić go instrumentem luksusowym, godnym noszenia przez możnych, okuwano końcówkę (ustnik) czaszę, i miejsca mocowania paska.
     
Na okute rogi bawole w średniowieczu i za panowania Piastów mogli pozwolić sobie królowie i książęta, jak pokazani na znaczkach Władysław I Łokietek czy Pepin D'Herstal, na dworze którego, jak głosi legenda, wychowywał się Św. Hubert.
     
Rogi naturalne z okuciami czaszy i ustnika.
   
Naturalnymi rogami o dłuższej tubie, umożliwiającej ukształtowanie w sposób naturalny czaszy głosowej,  jej okucie, zamocowanie masywniejszego ustnika, były charakterystyczne rogi  bawole. Wydawały one donośniejsze dźwięki, ale ich liczba była nadal ograniczona.
   
Rogi typu "Wojskiego", długie, cętkowane, kręte.

Wojski z “Pana Tadeusza”, niestety, nie był w stanie na bawolim rogu odegrać tak bogatego muzycznie koncertu, którego opis przeszedł do historii nie tylko muzyki myśliwskiej.

     
Róg naturalny jednym z atrybutów patronów myśliwych i leśników.
 
 
       
   
     
Jednym z atrybutów św. Eustachego, później św. Huberta, średniowiecznych myśliwych, ukazywanych podczas widzenia Chrystusa pod postacią jelenia, był prosty róg myśliwski.
     
  Rogi metalowe  
     
Od XV wieku wraz z rozwojem rzemiosła i pojawieniem się mody na organizowanie wystawnych polowań dworskich zaczęto wytwarzać rogi metalowe. Miały one różne kształty.
     
     
Wykonywano je w kształtach znaku zapytania, stożka, w kształcie litery L, półokrągłym i innych.
 
Rogi francuskie (dampierowskie)
 
W XVI w rogi ze skręcona rurką używane w muzyce kościelnej i orkiestrach dworskich zaczęto przystosowywać do celów myśliwskich. W połowie XVI w. rogi otrzymują czarę głosową i zmniejszoną do dwóch liczbę zwojów.
Na przełomie XVII i XVIII w. łowczy Ludwika XV M. A. Dampier buduje pierwszą wersję rogu Trompe de chasse (rogu francuskiego, rogu dampierowskiego, trąby myśliwskiej) o dwóch zwojach i dużej średnicy umożliwiającej przełożenie instrumentu przez ramię, co było wygodne podczas polowań par force.
     
     
     
   

Początkowo budowano rogi par force o różnych wymiarach. Ostateczny kształt róg dampierowski uzyskał

w połowie XIX w. Ma długość 4,54 m., średnicę 40 cm i skalę 16 dźwięków. Jest to najgłośniejszy róg słyszalny

z odległości 1 km.

   
Waltornia (róg leśny)
   
Poszukiwanie gry w pełnej skali doprowadza do wynalezienia przez F. Blühmela wentyli. Patent na nie uzyskuje
w 1818 r. niemiecki waltornista królewski J. Stoltzel. Udoskonalone wentyle przez F. Perineta i J. Riedla stosowane są do dzisiaj. Waltornie grają dzisiaj w pełnym brzmieniu muzykę myśliwską
z operami włącznie.
   

Waltornia Jest to piszczałka o długości 365 cm z silnie rozszerzającą się czarą głosową i stożkowatym ustnikiem.
W okrąg za pomocą wentyli włączone są trzy dodatkowe rurki umożliwiające uzyskiwanie całej gamy dźwięków. Dźwięki można uzyskiwać przez wkładanie pięści w czarę, a barwę za pomocą tłumika.

     

 Róg Plessa (pszczyński)

     

W 1874 r. Książę Jan Henryk XI rezydujący w Pszczynie (Pless) zlecił rzemieślnikowi z Wrocławia Hanzowi Hirschbergowi wykonanie nowego rogu myśliwskiego - książęcego rogu pszczyńskiego. Róg o stroju B, zwany rogiem Plessa, okazał się doskonałą konstrukcją, był lekki, łatwiejszy w użyciu, miał nośne brzmienie.

   
Rogi typu "Pless"
   
Polowanie bez myśliwskiego rogu to tylko polowanie, a z rogiem to łowy.
   

   
   

Rogi myśliwskie podczas polowania par force sygnalizują rozpoczęcie gonu, a po jego zakończeniu osaczenie zwierza i jego śmierć.

Na rogach Plessa, najbardziej popularnych podczas współczesnych polowań, grane są sygnały porozumiewawcze ułatwiające prowadzenia polowania,
w tym uroczyste stanowiące ich oprawę.
 

     

Muzyka artystyczna z motywami myśliwskimi i jej twórcy

 

W okresie renesansu i baroku na zakończenie wielkich polowań królewskich ich uczestnicy i zaproszeni goście wysłuchują muzyki z motywami myśliwskim, granej z udziałem rogów, pisanej przez najwybitniejszych kompozytorów. Powstają opery, symfonie, kantaty, później pieśni myśliwskie.

 

W baroku popularne były kantaty. Jan Sebastian Bach jest autorem kantat: „Kantaty myśliwskiej BWV 208 (1713)” „Was mir behagt ist nur die muntre Jagd”, napisanej w 1716 r. Bach skomponował, ”Jagen Ist die Lust der Götter, Jagen stert del Helden an” oraz dzieła „Wielka msza h-moll” BWV 232, w której rogi otrzymują role solistyczne. Wprowadzenie rogów było zapewne celowym zabiegiem, bowiem utwór ten ma związek ze staraniem się o pracę nadwornego kompozytora na dworze zapalonego myśliwego Augusta III Sasa.
       

W czterech porach roku Antonio Vivaldiego myśliwi udają się o poranku na polowanie. Jego etapy znaczą sola skrzypcowe - słychać wystrzały, myśliwskie fanfary, zgiełk polowania i zaskakujące zakończenie polowania.
W 1725 r. Vivaldi pisze Koncert B-Dur Polowanie (La Caccia), RV 362 - dziesiąty .

Wątki myśliwskie znajdujemy w operze Giuseppe Verdiego „Falstafi”.

     
Richard Wagner w operach „Siegfryd”, „Tannhaeser”, „Tristan i Isolda do budowania akcji wykorzystał wątki myśliwskie.
 

       

Karol Maria Weber w 1821 roku napisał romantyczną operę „Wolny strzelec” z grą rogów oraz słynnym „Chórem myśliwych”. Samiel - czarny strzelec jest w zmowie z czartem, posługuje się kulami, które nie chybiają, ostatnią kieruje jednak diabeł.

Będąc pod wpływem tej muzyki Adam Mickiewicz napisał słowa: „Wśród opok i jarów/ I plonów i głogów/ Przy dźwięku ogarów/ I rusznic i rogów…”

       

W. A. Mozart

 

 

Joseph Haydn

       

Wolfgang Amadeus Mozart napisał cztery koncerty na róg , zaś Streichquartett Nr 17 B-Dur KV 458 “Jagdquartett” „Polowanie” poświecił swojemu przyjacielowi Josephowi Haydnowi, który z zamiłowaniem polował. W swej twórczość Haydn poświęcił im trochę miejsca. W jesiennej części oratorium o czterech porach roku (Die Jahreszeiten) 1798 r, słychać granie psów tropiących ptaki, okrzyki naganki na zające, wreszcie polowanie na jelenie. Łowom towarzyszą modne wówczas rogi myśliwskie. Innymi utworami z akcentami myśliwskimi są: Symfonie D-dur: nr 73 „La Chasse” (polowanie) i nr 31 „Auf dem Anstand - mit Hornsignal (na stanowisku - z sygnałem rogu) rozpoczynającą się kwartetem waltorni, później solową grą na rogu. Haydn zapewne słyszał odgłosy polowania będąc kapelmistrzem dworskim u zapalonego myśliwego, księcia Esterhazego w Eisenstadt, gdzie zbudowano duży zwierzyniec z siedzibami myśliwskimi.

       

 

Bedřich Smetana skomponował cykl poematów symfonicznych „Moja ojczyzna”, w których ukazuje piękno ojczystej przyrody. W drugim poemacie opisuje Wełtawę, która płynąc wesoło przez las jest świadkiem polowań z grą rogów myśliwskich.

 

W operetce “Student i żebrak” Karol Milloecker przedstawił problemy kłusownictwa w wykonaniu żołnierzy i studentów.

 

   
Miłe nam arie myśliwskie występują w „Strasznym dworze” (Aria klucznika Skołuby - spór o strzał do dzika)
i w„Hrabinie” Stanisława Moniuszki (Pieśń myśliwska Podczaszyca).
     
 „Leśniczy w Kozienickiej Puszczy” i „Henryk VI na łowach” to opery z motywami muzyki myśliwskiej polskiego kompozytora z Wielkopolski Karola Kurpińskiego.
     
Muzyka myśliwska inspiruje

Herby nawiązujące do łowieckich tradycji związanych z muzyką myśliwską

     

Możni, zauroczeni polowaniem i muzyką myśliwską w herbach rodowych umieszczali symbole łowieckie, w tym rogi myśliwskie. Wiele miast i regionów umieszczając w herbach instrumenty myśliwskie nawiązują do swych korzeni łowieckich.

     

W herbie księcia Lichtensteinu Franciszka Józefa II (1906-1989) umieszczony róg myśliwski wskazuje na tradycje łowieckie rodu.

 

Krnov z trzema rogami

w herbie (pierwotna nazwa Jägerndorf - wioska myśliwych) w XIII w. stanowił rezydencję myśliwską Przemyślidów.

   
   

Herbem "Trąby" szczyciło się wiele rodzin o wielowiekowych tradycjach myśliwskich, m.in. Radziwiłłowie

i Jordanowie - założyciele m.in. Jordanowa.

   

Herb Połajewa w pow. czarnkowsko - trzcinieckim sięgającego rodowodem epoki kamiennej, osady otoczonej lasami i bagnami wskazuje, że tamtejsza ludność zajmowała się pierwotnie myślistwem

i rolnictwem.

Herbem miasta Tychy jest złoty lub srebrno-złoty róg myśliwski na niebieskim tle. Wizerunek rogu myśliwskiego pojawił się na pieczęci odciśniętej

w katastrze (pochodzi od imienia cesarza rzymskiego Karola) dnia 2 czerwca 1723 r. przez ówczesnego wójta tyskiego Andrzeja Bielasa.

Herb Limanowej przedstawia na czerwonej tarczy herbowej dąb o brązowym pniu i zielonych liściach.

Z jego prawej strony widnieje złoty róg myśliwski, z lewej topór o srebrnym ostrzu. Róg myśliwski nawiązuje do Jordanów herbu "Trąby" założycieli miasta.

Herb szlachecki  "Trąby" na znaczku  II obiegu pocztowego z okresu stanu wojennego. Herb Księstwa Hornes powstałego w 1677 r. ofiarowanego hrabiemu Eugene Maksymilianowi (1631-1709) z Hornes.
   
"Trąby" Herb Dukli Herb radziwiłłowskich Taurogów Herb Windawy nad Bałtykiem
     
Rogi myśliwskie na herbie Puszczy Białowieskiej - części białoruskiej.

Po prawej róg myśliwski
w logo V Hubertusa Węgrowskiego.

     
Rogi myśliwskie na oznakach firm i herbach regionów
     
Artystyczne rogi
     
     

Artystyczna tarcza strzelecka

z  motywami muzycznymi (początek XIX wieku.

Rogi myśliwskie zdobią porcelanowe figurki myśliwych, wykonywane przez siostrę Marię Innocentię Hummel, wg projektów biednych dzieci . Środki ze sprzedaży zasilały kasę sierocińca.

 

 Symbolika muzyczna nośnikiem łowieckiej kultury

   
Malarze, medalierzy, filateliści, organizatorzy jubileuszy łowieckich, inspirowani pięknem muzyki myśliwskiej - rozpoznawalnym nośnikiem łowieckiej kultury, wykorzystują często symbole (instrumenty, sygnalistów, nuty itp.) w swej twórczości artystycznej .
   
   
   
Na Medalu Zasługi Łowieckiej ustanowionym w 1930 r. centralną postacią jest łowca grający na rogu myśliwskim.
Symbolika datownika okolicznościowego autorstwa W. Zabłockiego wydanego z okazji siedemdziesięciopięciolecia PZŁ, wskazuje na wielowiekowość i ciągłość tradycji muzycznych w polskim łowiectwie.
   
Rogi myśliwskie na kartach i stemplach pamiątkowych, wydawanych z okazji jubileuszów kół i PZŁ.
   

Ruch muzyczny w organizacjach łowieckich

   

Organizacją ruchu muzycznego w Polskim Związku Łowieckim zajmuje się Klub Sygnalistów Myśliwskich, który zrzesza ponad 1000 członków.

   

Podstawowym ogniwem skupiającym muzyków i sygnalistów myśliwskich w całej Europie są zespoły muzyki myśliwskiej i sygnalistów, których w Polsce jest około 80.

   

Stempel informuje o jubileuszu dwudziestopięciolecia zespołu sygnalistów myśliwskich w austriackim St. Leonhard, pow. Freistadt.

dr Marcin Kamiński - organizator ruchu muzycznego
w okręgu płockim.

   
Na niemal wszystkich imprezach myśliwskich rozbrzmiewa muzyka myśliwska. Świadczy o tym symbolika wystaw i informacje zawarte na datownikach okolicznościowych.
   
We Francji ojczyźnie muzyki na rogach “parforce” popularne są Festiwale Trompe de chasse. Muzykę myśliwską słychać w zamkach nad Loarą, gdzie organizowane są liczne imprezy łowieckie.
   
Konkursy sygnalistów zaczęto organizować w Polsce
w 2002 r. II Konkurs Trębaczy Myśliwskich odbył się 3.11.1983 r. w Ciechocinku z okazji święta hubertowskiego i Jubileuszu PZŁ.
W Polsce coroczną sztandarową imprezą muzyczną organizowaną przez Klub Sygnalistów Myśliwskich PZŁ z udziałem kilkuset zawodników jest Ogólnopolski Konkurs Sygnalistów Myśliwskich “O Róg Wojskiego”, traktowany jako Mistrzostwa Polski w Sygnalistyce Myśliwskiej.
   

 
W 2005 r. w Ciechocinku odbył się także VI Festiwal Muzyki Myśliwskiej.
   

 

 

 

Krzysztof Mielnikiewicz

 

 

 

copyright: Krzysztof Mielnikiewicz

wszelkie prawa zastrzeżone

licznik odwiedzin: