LITERATURA I PRASA ΜWIECKA

 

W procesie dydaktycznym, w utrwalaniu i nabywania cech 鈍iadcz帷ych o kulturze i etyce post瘼owania, zw豉szcza w 這wiectwie, gdzie zabijana jest zwierzyna i wykorzystuje si do tych cel闚 ptaki 這wcze, psy i no-woczesn bro, najistotniejsz rol odgrywaj: ksi捫ka, doskona造 nauczyciel daj帷y przyk豉d etycznego post-powania, imponuj帷y 這wieck wiedz oraz kultura osobista.

Niestety zar闚no z jednym i drugim coraz trudniej, ale trudniej te z uczniami chc帷ymi 這wiectwo potraktowa jako 篡ciow pasj, kt鏎a stanie si z biegiem lat cech osobowo軼i w dobrym tego s這wa znaczeniu.
Wiedz na temat 這wiectwa czerpa貫m z ksi捫ek i prasy my郵iwskiej. Niestety nie spotka貫m na swej drodze 這wieckiej prawdziwego mentora. Za to mia貫m wielu nauczycieli przemawiaj帷ych do mnie z kart ksi捫ek.

 Teraz filatelistyka pomaga mi upowszechni zaledwie u豉mek wiedzy o 這wiectwie i ksi捫kach poniewa zamieszczam i encyklopedycznie omawiam tylko te pozycje literatury og鏊nej i stricte my郵iwskiej, kt鏎e s dokumentowane znakami pocztowymi (znaczki, ca這軼i i ca這stki, zeszyciki znaczkowe, koperty FDC i in.)

 

Literatura polska

       

Pierwsze wzmianki o polowaniach na ziemiach polskich zawar Gall Anonim (XII w.) w „Kronice Polskiej”, kt鏎 pisa w latach 1112-1118. Kronika jest panegirykiem na cze嗆 Boles豉wa Krzywoustego.

W ksi璠ze II kronikarz opowiada: Wiele m鏬豚ym pisa o odwadze tego ch這pca, gdyby nie to, 瞠 czas ju nagli, by zd捫a do g堯wnego tematu dzie豉. Jednemu wszak瞠 faktowi nie pozwol pozosta w ukryciu, skoro godny jest b造szcze jako wz鏎 dzielno軼i. Pewnego razu Marsowe dzieci, siedz帷 w lesie przy 郾iadaniu, ujrza這 ogromnego dzika, przechodz帷ego i chowaj帷ego si w g瘰twin le郾; natychmiast zerwa si od sto逝, pochwyci oszczep i pop璠zi za nim, atakuj帷 go zuchwale sam jeden, nawet bez psa.

Kronika Galla Anonima
 

A gdy zbli篡 si do bestii le郾ej i ju cios chcia wymierzy w jej szyj, z przeciwka nadbieg pewien jego rycerz, kt鏎y powstrzyma jego rami, wzniesione do ciosu, i chcia mu odebra oszczep. Wtedy to Boles豉w, uniesiony gniewem oraz m瘰twem, sam zwyci瘰ko stoczy w cudowny spos鏏 podw鎩ny pojedynek: z cz這wiekiem i ze zwierzem. Albowiem i owemu [rycerzowi] oszczep wyrwa i dzika zabi. 荑 za potem zapytany, dlaczego to uczyni, wyzna, 瞠 sam nie wiedzia, co robi; z tego powodu jednak przez d逝gi czas pozbawiony by jego 豉ski. Ch這piec za powr鏂i stamt康 zm璚zony i ledwo [wreszcie] odzyska si造 [d逝go] wachlowany i dalej:

Nie zamilcz te o innym jego dzieci璚ym czynie, podobnym do poprzedniego, cho wiem, 瞠 rywalom nie we wszystkim b璠 si podoba. Ten瞠 ch這piec, w璠ruj帷 z kilku towarzyszami po lesie, zatrzyma si przypadkiem na nieco wzniesionym miejscu i spogl康aj帷 w d馧 tu i 闚dzie, zobaczy, jak olbrzymi nied德ied zabawia si z nied德iedzic. Ujrzawszy to, natychmiast kaza si innym zatrzyma, a sam zjecha na r闚nin i bez trwogi zbli篡 si na koniu do krwio瞠rczych bestyj; kiedy za nied德ied zwr鏂i si przeciw niemu z podniesionymi 豉pami, przebi go oszczepem. Czyn ten w wielki podziw wprawi obecnych tam, a tym, kt鏎zy nie widzieli, nale瘸這 o tym opowiedzie ze wzgl璠u na tak niezwyk陰 odwag ch這pca.

       
       

Jan D逝gosz (1415-1480) w „Rocznikach, czyli w Kronice s造nnego Kr鏊estwa Polskiego” pisze: Od czas闚 Chrobrego w ca造m kraju my郵istwo nale瘸這 do panuj帷ego, innym nie godzi這 si nawet w dobrach w豉snych polowa.

Konrad Celtes (Celtis) (1459-1508) niemiecki humanista i nauczyciel uniwersytecki, jako jeden z pierwszych przedstawi w literaturze opis 簑bra i po-lowanie na niego. W napisanej po 豉cinie elegii „Do Wis造”, kt鏎ej tytu w t逝-maczeniu Wito責a Ziembickiego (1874-1950) brzmi: „Pie填 Konrada Celtisa, poety 豉ci雟kiego, do Wis造 z opisaniem jej 廝鏚e i uj軼ia, jako te polowania na 簑bry”, wydanej w Norymberdze w 1502r.
Ca這嗆 elegii obejmuje 58 wierszy, z czego 24 wiersze po鈍i璚i poeta 簑browi. Wito責 Ziembicki (1874-1950), profesor medycyny, znany my郵iwym galicyjski i ma這polski dzia豉cz 這wiecki, redaktor „υwca” wydawanego we Lwowie przet逝maczy elegi, kt鏎ej fragment dotycz帷y 簑bra jawi si nast瘼uj帷o:

Konrad Celtes lub Celtis (1459-1508)

„...Jest to owa szczeg鏊na okolica, w kt鏎ej
砰j kosmate 簑bry i pot篹ne tury!
Zwierz to i軼ie potworny, w obyczajach srogi,
Wzrok ogniem ciskaj帷y ma, zagi皻e rogi,
Sier嗆 czarn, 貫b kud豉ty, jak i cielsko ca貫,
D逝ga broda okrywa mu gard這 nabrzmia貫.
Gdy w drodze nieprzyjazna stanie mu istota,
Na rogi j porywa i w powietrze miota,
Gdy gniewny – wszystko niszczy i mia盥篡 doko豉,
Nawet drzewa obala uderzeniem czo豉!
My郵iwiec jednak, kiedy wytropi to zwierz,
Takim oto podst瘼em si do niego bierze:
Najpierw podra積ia besti i twarde jej cia這
Kaleczy, z 逝ku zr璚znie wypuszczon strza陰.
Poczym niby ucieka i za pniem si chowa,
W kt鏎y wali rogata, straszna 簑brza g這wa.
Byk szaleje i pragnie dosta napastnika,
Wko這 d瑿u go szuka, lecz tamten umyka
I co chwil zza drzewa nowy cios wymierza,
G瘰to rani帷 oszczepem mocn sk鏎 zwierza,
Tak, a go wreszcie si造 opuszczaj snadnie
I, do walki niezdolny, ustaje bezw豉dnie.
Wtedy 這wcza dru篡na wychodzi z ukrycia,
Otacza zwierza ko貫m i pozbawia 篡cia...”

       

Miko豉j Rej

 

Sporo miejsca my郵istwu w swych utworach po鈍i璚i Miko豉j Rej (1505-1569). S豉wi on uroki polowania, zaj璚ia dla 闚czesnej szlachty powszedniego, daj帷ego wytchnienie, rozrywk, ale i mi瘰o na st馧. W „砰wocie cz這wieka poczciwego” pisze na lato: Pojedziesz zasi sobie z krogulaszkiem. Do 積iwa: ano nadobnie 積, dzieweczki sobie 酥iewaj, drudzy pokrzykawaj, snopki w kopy znowu uk豉daj; ano im i milej i sporzej robi, kiedy pana widz, - a wszako nie owego, co si z nimi po polu z maczug goni albo biczem po grzbiecie ko豉ce. Tam瞠 sobie i przepi鏎eczk ugoni mo瞠sz, ale nie owak, aby proso abo insze zbo瞠 ubogim ludkom 豉ma mia: abowiem on, patrz帷 na to, nie mo瞠 bez 瘸這軼i by, a m闚i po cichu: «Bodaj w niej zjad z貫go ducha!» Te nie owak, aby wszyscy stali, dziwuj帷 sie, a wo豉li: «Owo pad豉, panie, pad豉!» A pan sie przed nimi pyszni, i chr騥ciela ugoni, a oni stoj, dziwuj帷 sie, sirpy porzuciwszy. Abowiem w ka盥ej rzeczy trzeba czasu i miary zaw盥y u篡wa.

W jesieni: Tam瞠 mo瞠sz sobie kaza i pieski, je郵i je masz, wywrze, tam瞠 sobie wnet rozkoszn krotofil uczyni; ano rozliczne g這sy, jako fletniczki z puzany, krzycz; ano my郵iwiec wrzeszczy, tr帳i, doje盥瘸j帷 za niemi. Wypadnie zaj帷zek, aza go nie rozkosz poszczwa, za nim sobie pobiega, a jeszcze lepsza do 喚ku go przywi瞛a i do domu przynie嗆: ano chu i dobra my郵 ro軼ie, ano sie krew dobra mno篡, ano wszytko zdrowo, wszytko mi這. A wszako, jako na ka盥, rzecz, tak te i na t trzeba czasu patrzy: nie wonczas, kiedy jeszcze zbo瘸 stoj, albo drugie dorastaj, bo ju tam musisz bez rozmys逝 bie瞠, gdzie pan zaj帷 ob霩 sw鎩 zatoczy, ano jedno psi po豉mi, drugie szkapy podepc, ano grzech, przekle雟two a niewdzi璚zno嗆 dar闚 bo篡ch! Przyjedziesz do domu, ano sie je嗆 chce, ano ju wszytko nadobnie gotowo: ano grzybk闚, rydzyk闚 nanoszono, ano ptaszk闚 na豉pano.

W zimie za: Aza nie rozkosz z charty sie przeje寮zi, na cietrzewia sie zastawi, kuropatwiczk rozsiadem przykry? a przeje寮ziwszy sie a ob這wiwszy sie, do domu przyjecha?.

W徠ki my郵iwskie znajdujemy te w „Figlikach” z 1574 roku, w „Kr鏒kiej rozprawie mi璠zy trzema osobami Panem, W鎩tem a Plebanem” oraz w „洲ierzy鎍u” z 1562 roku, w kt鏎ym czytamy m.in.:


(...) Wi璚 idziesz do my郵iwstwa: ano psy zwieraj,
Tr帳i, a charci skacz, soko造 brz彗aj.
Wspomnisz owo my郵iwstwo, gdy 鈍iat b璠 gn帳i, ...

       
       

       

Jan Kochanowski (1530-1584) pisa O „ma造m polowaniu” w „Pie郾i 安i皻oja雟kiej o Sob鏒ce” i o kr鏊ewskich 這wach w poemacie „Dryas Zamchana”. Jan Kochanowski z okazji polowania i pobytu u Jana Zamojskiego w Zamchu napisa poemat "Dryas Zamechska", wystawiony w formie pie郾i w le郾ym „teatrze”.

 Zebrani z zaciekawieniem ogl康ali dworskich artyst闚, kt鏎zy jako driady – drzewne nimfy – wychodzi造
z pni drzew, wi造 wie鎍e, 酥iewa造 i ta鎍zy造 z faunami i Panem – mitycznym bogiem las闚 i p鏊. Jako 瞠 Batory nie zna j瞛yka polskiego, liryczno-laudatywna "Dryas Zamechska", w sielankowo-satyrycznym tonie, napisana zosta豉 po 豉cinie. Dopiero w lecie 1578 r. Jan Kochanowski podj掖 si translacji, a raczej parafrazy 豉ci雟kiego orygina逝, kt鏎y zosta wydany drukiem w prowadzonej przy kancelarii kr鏊ewskiej Stefana Batorego, drukarni Walentego ζpki we Lwowie, jako Dryas Zamchana Polonice et Latine. Pan Zamchanus Latine. (J.B. Kozyra, „Kultura υwiecka" nr 73/2014).

 

Bia這ruska poczta upami皻ni豉 dzie這 Hussowczyka ca這軼i pocztow.

Pie填 o 簑brze w przek豉dzie litewskiego t逝macza J. Siemia穎na

       

Pierwsz ksi捫k zaliczan do literatury 這wieckiej jest „Pie填 o 簑brze” Miko豉ja Hussowskiego (1475 – po 1533) wydan w Krakowie w 1523 roku. Pe軟y 豉ci雟ki tytu poematu brzmi „Carmen de statura, feritate ac venatione bisontis” („Pie填 o wygl康zie, dziko軼i i polowaniu na 簑bra”). „Pie填 o 簑brze” na j瞛yk polski prze這篡 Jan Kasprowicz (1860-1926) , a pe軟e wydanie ksi捫kowe (w obu j瞛ykach) wyda這 w 1999 r. w formie reprintu Wydawnictwo Bia這wieskiego Parku Narodowego.


(...) Najdzikszy stw鏎 ten w puszczach litewskich si rodzi,
A cielskiem tak ogromnym odznacza si zwyk,
疾 kiedy 貫b, konaj帷, zwyci篹on pochyli,
Trzech ch這p闚 mo瞠 wpo鈔鏚 rog闚 jego si捷.
Lecz kark jego olbrzymi zbyt ma造 si wyda,
Je郵iby inne cz這nki z nim por闚na chcia.
Brodzisko sterczy w strasznych zwieszaj帷 si kud豉ch,
P這mienne 郵epia siej przera幢iwy gniew,
Potworne w這sie grzywy sp造wa po 這patkach
Kolana kryj帷 sob, prz鏚 i ca陰 pier.
Lecz je郵i wielkie sprawy mam 陰czy z drobnymi,
Je瞠li si my郵iwskich wolno czepia s堯w,
Na koz豉 rogatego wygl康a z postaci,
Cho z wszystkich wida cz這nk闚, i瞠 z rodu byk.
A barwy jest ciemnawej: z 鄴速ej oraz czarnej
Tak zla豉 si, 瞠 wysz豉 st康 po鈔ednia z barw...
 

Najwybitniejszym dzie貫m my郵iwsko - kynologicznym z這tego okresu polskiej literatury 這wieckiej („My郵istwo ptasze” - 1584 Mateusza Cyga雟kiego, „My郵iwiec” - 1595 Tomasza Bielawskiego ) jest „My郵istwo z ogary Jana Hrabie z Ostroroga Wojewody Pozna雟kiego” wydane w ca這軼i w 1618 r. Jan Ostrorog (1565-1622) zadedykowa dzie這 kr鏊owi W豉dys豉wowi IV (1595-1648). Podr璚znik sk豉da si
z trzech cz窷ci „O ogarach a naprz鏚 o ich chowaniu” – ksi璕i pierwsze; „O psiech” – ksi璕i wt鏎e; „O my郵istwie” – ksi璕i trzecie. wydane zosta這 w 1918 r. w Krakowie.

   

W latach 1779-1796 ksi康z Krzysztof Kluk (1739-1796), proboszcz ciechanowiecki, przyrodnik o rozleg造ch zainteresowaniach, 陰cz帷y wiedz teoretyczn z praktyk jest autorem 16 ksi庵, w tym 14 tom闚
o historii naturalnej, kt鏎ych pierwsze wydania ukaza造 si w latach 1777-1789. Z czterotomowego podr璚znika z zoologii i botaniki pt. „Zwierz徠 domowych i dzikich osobliwie krajowych historii naturalnej pocz徠ki i gospodarstwa, potrzebnych i po篡tecznych chowanie, rozmno瞠nie, chor鏏 leczenie, dzikich 這wienie, oswojenie za 篡cie, szkodliwych za wygubienie” my郵iwych najbardziej zainteresuj dzia造: „O czasie polowania i tropach zwierz徠”, „O broni u篡wanej do ubicia zwierza”, „O psach do my郵istwa zdatnych”, „O palach i sieciach, o ogro-dach i do豉ch na 這wienie zwierza”, „O cewach 瞠lazach i innych pro軼iejszych sposobach 這wienia zwierza”, „O zwierzy鎍ach”, „O os-wajaniu niekt鏎ych zwierz徠 dzikich”, „Gospodarstwo oko這 g堯wniejszych po篡tk闚 z zwierz徠 dzikich”.

 

       
   

Koncert Wojskiego

       

Wielkie zas逝gi w popularyzacji 這wiectwa ma Adam Mickiewicz (1798-1855). Z pi瘯nym opisem 這w闚 w poemacie „Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie historia szlachecka z roku 1811 i 1812 we dwunastu ksi璕ach” zapoznaje si niemal ka盥y w ramach lektury obowi您kowej. W徠ki 這wieckie pojawiaj si we wszystkich ksi璕ach, a ksi璕a czwarta pt. „Dyplomatyka i 這wy” w pe軟i po鈍i璚ona jest polowaniu.

„Ch鏎 strzelc闚”(1825) Adama Mickiewicza z muzyk Carla Marii Webera (1786-1826) by najpopularniejsz polsk pie郾i my郵iwsk.

字鏚 opok i jar闚,
 I plon闚 i g這g闚,
 Przy d德i瘯u ogar闚,
 I rusznic i rog闚;
Na koniu, co w cwale
 Sokoli ma lot,
 I z broni, co w strzale 
Huczniejsza nad grzmot:
Dalej瞠, dalej瞠 z tropu w trop,
dalej瞠 dalej瞠 z tropu w trop,
Z tropu w trop, hop! hop!

 

Za這篡ciel i redaktor naczelny „υwca Polskiego” prof. Jan Sztolcman (1854-1928) wyda w 1902 roku nak豉dem redakcji „υwca Polskiego” wspomnienia z wyprawy do Sudanu zatytu這wane „Nad Nilem Niebieskim”, a nast瘼nie ksi捫k „Nad Setitem” [1921] b璠帷 wspomnieniem z wyprawy w dorzecze Nilu.

       

Adolf Dygasi雟ki (1839-1902), nowelista, powie軼iopisarz i my郵iwy liczne w徠ki my郵iwskie zamie軼i w utworach „Wielkie υwy – Przygody my郵iwskie”, „Wilk psy i ludzie” „Zaj帷 -Powie嗆”, „Gody 篡cia” Opowie嗆”, „Z psiarni, pola i kniei” „Pan J璠rzej Piszczalski” (1890) „Dziedzic i k逝sownik” (1893), „W parafii 安i皻ego Huberta”(1894).

 
       

Henryk Sienkiewicz (1846-1916), zapalony my郵iwy, uczestnik polowa w najlepszych 這wiskach kraju i 這wiskach zagranicznych, cz這nek honorowy Galicyjskiego Towarzystwa υwieckiego i Oddzia逝 Warszawskiego Cesarskiego Towarzystwa Rozmna瘸nia Zwierzyny υwnej, Po篡tecznych Do Polowania Zwierz徠 i Prawid這wego My郵istwa w徠ki my郵iwskie zamie軼i niemal we wszystkich swoich utworach. Wymieni: szkic literacki „Z Puszczy Bia這wieskiej” oraz utwory: „Krzy瘸cy”, „Listy z podr騜y po Ameryce” „Trylogi” „W pustyni i w puszczy” „Listy z Afryki”.

       

Ursus walcz帷y z bizonem (turem)

Portrety noblisty

       
 

Stefan 疾romski (1864-1925) w „Popio豉ch”: daje opis polowania z go鎍zymi: Ogary posz造 w las. (...) Nag造, daleki, jadowity g這s drgn掖 w lasach. Za pierwszym ozwa si drugi, rzewny i czysty niby mi捫szy tenor. (...) Psy goni. (...) W istocie s造cha ju by這 d德i瘯 dwu g這s闚; Niemna i Wis造, ale tak daleko, gdzie w ciep貫j kniei, na po逝dniowym 豉鎍uchu g鏎, 瞠 tylko m這de ucho mog這 rozr騜ni to granie. Echo p造n窸o z wolna, jakby w znu瞠niu, ale zbli瘸這 si ci庵le Nim jedno le郾ych kra鎍闚 dosi璕這, ju p造n掖 w po軼igu rze德y huk niby muzyka z這wroga, pe軟a dzikiego czaru, gwa速u i si造...

   

Autor Popio堯w

Ogary posz造 w las  sta這 si przys這wiem i znalaz這 miejsce w鈔鏚 znanych cytat闚 prezentowanych na znaczkach.

 

Wincenty Pol (1807-1872) poeta i profesor geografii  wydaje w 1870 r. „Rok My郵iwca”.  Ksi捫ka w formie kalendarza z drzeworytami, wg rysunk闚 Juliusza Kossaka (1824-1899), napisana zosta豉 pod wp造wem prze篡 z polowa w Bieszczadach z Ksawerym Krasickim.  W 1873 r . W. Pol wydaje sw ostatni ksi捫k  „Pan starosta Ki郵acki - Tradycja my郵iwska przez Autora Mochorta” . Niewidomy my郵iwiec dyktuj帷 dzie這 boleje nad upadkiem tradycji 這wieckich.

 

Antoni Tyzenhauz reprezentuje literatur fachow. Cz這nek Warszawskiego Towarzystwa Przyjaci馧 Nauk, ornitolog. Autor ksi捫ek : "Zasady ornitologii albo nauki
o ptakach (1841)", "Ornitologii powszechnej, czyli opisanie ptak闚 wszystkich cz窷ci 鈍iata (tom 1-3, 1843-1846), "Catalogus avium et mammalium (1844") - obejmuj帷y 351 gatunk闚 ptak闚 i 167 gatunk闚 ssak闚 z teren闚 obecnej 鈔odkowej i wschodniej Polski, Litwy, Bia這rusi, po逝dniowej
i zachodniej Ukrainy (Wikipedia).
 

 

 

       

Wybitnym my郵iwym, przyrodnikiem, rysownikiem
i przede wszystkim literatem by W這dzimierz Korsak (1886-1973). W dwudziestoleciu mi璠zywojennym wyda naj-wa積iejsze swe ksi捫ki 這wieckie i grafiki. By造 w鈔鏚 nich monografie, poradniki, powie軼i, nowele i teki rysunk闚. Oto one: „Rok my郵iwego” - podr璚znik 這wiectwa „Na tropie przyrody” - powie嗆, „Venator - poradnik, „Pie填 puszczy”, „Cietrzew” - monografia, „Z Polskiej kniei” - teka grafik, „υ w Polsce” - monografia, „Puszcza Rudnicka” - monografia, „Le郾e ognisko” - nowele.

       
       

Laureat Nagrody Nobla

υwiska W這dzimierza Korsaka i L. Pac-Pomarnackiego

       

Czes豉w Mi這sz, kolega z 豉wy szkolnej znanego my郵iwego Leopolda Pac-Pomarnackiego, zauroczony „Rokiem my郵iwego” W這dzimierza Korsaka, nauczyciela etycznego 這wiectwa, pisa w "Dolinie Issy": Tomasz us造sza po raz pierwszy w 篡ciu granie go鎍zych: „Ach, ach, ach, ach”, sz這 teraz r闚no, zaraz do陰czy drugi g這s. (...) Granie ps闚 buchn窸o na lewo od nich, pragnienie, up鏎, dziko嗆, i umilk這. „Aj, aj” zawodzi豉 zn闚 do豉wiaj帷 si Lutnia .

 

Dr Adam Ch皻nik badacz Kurpiowszczyzny zebra wyj徠kowo ciekawy materia na temat my郵iwych kurpiowskich, szczyc帷ych si bogat tradycj i posiadaj帷ych specjalny status wolnych strzelc闚 w dobrach kr鏊ewskich. wyniki bada zawar w licznych artyku豉ch i ksi捫kach. Ksi捫ka zatytu這wana "砰cie puszcza雟kie Kurpi闚" niemal w ca這軼i dotyczy bartnictwa i 這wiectwa.

       
       
 

Literatura zagraniczna

 
 
Platon piewca polowa z ko闓i i psami
     

W staro篡tnej Grecji o 這wach pisa這 wielu wybitnych filozof闚. Platon w „Prawach” (VII 823 B) pisa: Jest wiele sposob闚 這wienia wodnych zwierz徠, r騜ne sposoby chwytania ptak闚, ogromnie wiele rodzaj闚 polowania na zwierz皻a l康owe, i nie tylko na zwierz皻a — bo warto tu te pami皻a o polowaniu na ludzi, o zasadzkach wojennych i — 這wieniu przyjaci馧, chwalebnym i nagannym oraz „Pozostaje wiec dla wszystkich, kt鏎ym zale篡 na zdobyciu boskiej dzielno軼i, jeden tylko najlepszy spos鏏 polowania: z ko闓i i psami ugania si za dzikim zwierzem i k豉d帷 go si陰 swych uderze i pocisk闚 m瘰twu w豉snych r彗 zawdzi璚za zwyci瘰two.


Podobnie my郵a Ksenofont, wed逝g kt鏎ego na uznanie zas逝giwa這 takie polowanie, w kt鏎ym my郵iwi: Zyskaj zdrowie, bystrzejszy wzrok i s逝ch, i mniej b璠 si starze a - najbardziej kszta販i polowanie w sprawno軼iach potrzebnych na wojnie. Przede wszystkim, kiedy b璠 odbywali uci捫liwe marsze po trudnych do przebycia drogach, nie ustan z wyczerpania, bo znios trudy dzi瘯i temu, 瞠 w鈔鏚 nich przywykli 這wi dzikie zwierz皻a. Alej b璠 mogli sypia na twardym legowisku i dobrze strzec tego, czego nakazano pilnowa.

       

W Rzymie o 這wiectwie pisali Pliniusz Starszy („Historia naturalna” VIII) i Pliniusz M這dszy („Listy” I). Od Pliniusza Starszego dowiadujemy si nie tylko o okrutnych polowaniach w Afryce, Indiach i Cesarstwie w warunkach naturalnych, ale te o brutalnych polowaniach i walkach zwierz徠 na arenach.
Pliniusz M這dszy niezbyt powa積ie opowiada o swych sukcesach 這wieckich i do嗆 oryginalnym podej軼iu do polowa z zasiadki („Listy” I).

Tw鏎ca "Historii naturalnej"

   
       

Sw鎩 pogl康 na 這wiectwo wyra瘸li Ovidiusz w "Me-tamofozach", Seneka Horacy. O polowaniach Horacego pisa w "ζ-ci雟kich 這wach" J霩ef Bir-kenmajer (Ν nr 27, 1934 r.)

Horacy Ovidiusz Seneka  
       
       
Fryderyk II von Hohenstaufen autor traktatu o sokolnictwie Zamek my郵iwski Castel del Monte na Sycylii, wybudowany przez Fryderyka II do obserwacji ptak闚 drapie積ych.
       

Od pocz徠ku p騧nego 鈔edniowiecza pojawiaj si w Niemczech i we Francji pierwsze powa積iejsze opracowania my郵iwskie. Na kilka lat przed 鄉ierci (1250 r.) Fryderyk II von Hohenstaufen pisze s造nne na Sycylii dzie這 sokolnicze „De arte venandi cum avibus”, kt鏎e zachowa這 si jedynie we fragmentach. Autor podj掖 pr鏏 usystematyzowania ptak闚, opisa sposoby uk豉dania ptak闚 這wczych i polowania z nimi. Ksi捫ka zosta豉 ozdobiona przez kr鏊a Sycylii Manfreda - syna autora tekstu kilkuset niewiarygodnie pi瘯nymi ilustracjami: ptak闚, my郵iwych poluj帷ych pieszo i na koniach, akcesoriami sokolniczymi. Fragmenty manuskryptu i jego kopie (25x36 cm) wykonane oko這 1300 r. przez Jeana II Dampierre znajduj si w muzeum watyka雟kim.

 

Oko這 1250 roku, najprawdopodobniej kr鏊 Ludwik 安i皻y (1214-1270) pisze ksi捫k „La chasse du cerf”, (Polowanie na jelenia) przeznaczon dla m這dych my郵iwych, w kt鏎ej du穎 miejsca po鈍i璚a pracy tropowc闚.
Cesarz Maksymilian I jest autorem dzie豉 „Tajna ksi捫ka my郵iwska oraz o 郵adach jelenia” (Jagdbuch und von Zeichen Hirsches”).
 

 
 

Kr鏊owi Ludwikowi 安i皻emu przypisuje si autorstwo dzie豉  „La chasse du cerf”, (Polowanie na jelenia).

Cesarz Maksymilian I znawca 這wiectwa

 
 
       

W 1330 roku wydany zosta najs造nniejszy zbi鏎 鈔edniowiecznych 鈍ieckich pie郾i poetyckich, znajduj帷y si w bibliotece Uniwersytetu w Haidelbergu, zwany Kodeksem Manesse. Na 138 pergaminowych miniaturach przedstawione s sceny z 篡cia dworskiego, w鈔鏚 kt鏎ych znajdujemy kilkana軼ie scen mog帷ych zainteresowa my郵iwego: polowania z soko豉mi; z psami na jelenia, zaj帷a i lisa oraz na ptactwo. Na miniaturach zwracaj uwag sceny z soko豉mi, kt鏎e towarzysz mo積ym podczas spotka mi這snych. Miniatury mo積a podziwia na stronie http://www.manesse.de/manesse0-9.shtml

 
       

Ryciny z "Kodeksu Manesse"ukazuj帷e sceny sokolnicze.

       

Fundamentalnym czternastowiecznym dzie貫m po鈍ieconym my郵istwu jest „Traktat o polowaniu” (Le livre de la chasse) francuskiego szlachcica Gastona Phoebusa, napisany w latach 1387 - 1389. Ksi捫ka przedstawia nie tylko metody polowa, ale i opisy przyrody, obserwacje zwierzyny. Jest najs造nniejszym zapisem 鈔edniowiecznej kultury szlacheckiej. Traktat zilustrowany zosta 87 cennymi miniaturami, kt鏎e mo積a podziwia na stronie http:// expositions.bnf.fr/phebus/index.htm

Autor traktatu z 逝kiem w鈔鏚 dworzan na karcie maximum.    
       

Ksi捫 Jean de Berry, bogaty szlachcic, zapewne rozkoszowa si polowaniami, skoro w zam闚ionym modlitewniku, arcydziele malarstwa p騧nego 鈔edniowiecza „Tres riches heures du duc de Berry” (Godzinki ksi璚ia de Berry) zilustrowanym w latach 1410-1416 przez braci Limburg - artyst闚 niderlandzkich, chwali uroki 篡cia. W kalendarzu tam zamieszczonym miesi帷e sierpie i grudzie zilustrowane zosta造 scenami my郵iwskimi - polowaniem z soko貫m i polowaniem na dzika. S造nna ksi璕a przechowywana jest w paryskim Musee Conde.

Ilustracja  grudzie

Ilustracja na sierpie

       

Literatura zagraniczna od  XVIII w.

       

Siergiej Timofiejewicz Aksakow (1791-1859), rosyjski ziemianin, my郵iwy, prozaik oraz t逝macz. By tw鏎c prozatorskich cykl闚 my郵iwskich (m.in. „Zapiski ru瞠jnogo ochotnika Orienburgskoj guberni”, 1852). W po-wie軼iach autobiograficznych „Kronika rodzinna” („Семейная хроника”, 1856) oraz „Lata dzieci璚e Bagrowa-wnuka” (Детские годы Багрова-внука, 1858), b璠帷e kronik rosyjskiego ziemia雟twa ko鎍a XVIII wieku, zamieszcza liczne w徠ki my郵iwskie (Wikipedia).

       

Znaczek za 40 kop. ze strzelba i s這nkami  (bekasami ?)bardzo realistycznie odzwierciedla zami這wania 這wieckie Aksakowa.

 

 

 

Arseniew i jego Dersu Uza豉. Na znaczku i stemplu San Marino Dersu z filmu Kurosawy.
   

W豉dimir K豉wdijewicz Arsienjew (1872-1930) rosyjski oficer, etnograf, badacz Syberii, pisarz. Te-matyka dalekowschodnia i podr騜e stanowi g堯wny motyw jego kolejnych powie軼i: Po Kraju Ussuryjskim (1921), Dersu Uza豉 (1923), Na bezdro瘸ch tajgi (1927) W g鏎ach Sichote-Ali (1937). Pisarz harmonijnie po陰czy w nich informacje naukowe (geografia, geologia, etnografia) o rosyjskimi Dalekim Wschodzie
z poetyckimi pejza瘸mi, polowaniami i opisem 篡cia tubylc闚 (Wikipedia). Na szczeg鏊n uwag zas逝guje powie嗆 Dersu Uza豉 i jego podej軼ie do 鈍iata natury
i filozofii my郵istwa.

 

       

Iwan Siergiejewicz Turgieniew (1918-1883) pisarz i my郵iwy. Pierwszym utworem, kt鏎y wzbudzi szerokie
zainteresowanie w rosyjskim 鈍iecie literackim by造 Zapiski my郵iwego – cykl 25 szkic闚-opowiada. Publikowane pocz徠kowo od 1847 r. jako pojedyncze opowiadania w czasopismach, zosta造 wydane w 1852 r.
w jednym tomie, jako zbi鏎 opowiada.

       

Michai Michaj這wicz Priszwin (1973 -1954) rosyjski pisarz, my郵iwy, podr騜nik, autor opowiada o przyrodzie i my郵istwie oraz utwor闚 dla dzieci. W ci庵u ca貫go 篡cia prowadzi dzienniki, stanowi帷e cenny dokument epoki.
 

       
Lew To連toj opisuj帷 polowania w Annie Kareninie oraz w Wojnie
i Pokoju
 daje dow鏚 , 瞠 這wy wpisane by造 w co-dzienny 篡wot arystokracji i szlachty. Iwan Kry這w w "Bajkach" i Aleksander Puszkin
w "Dubrowskim" pisz ze znawstwem o polowaniach i zwierz皻ach.
       
       

Francuski pisarz Alfons Daudet, 1840-1897, napisa czaruj帷e, mistrzowskie opowiadanie  „Tartarin de Tarascon", obfituj帷e w wiele przyg鏚 my郵iwskich ukazanych w krzywym zwierciadle.

       

 
 
 

Piewca wrzosowisk i 這wca Hermann Loens. 1866-1914 (poleg na wojnie). Jest klasykiem pi鄉iennictwa w prozie i liryce. Znacz帷e dzie豉 Loensa: „Tier und Jagd" (zwierz i 這wiectwo), „Muemmelmann" (gwarowo: zaj帷), i inne. Wiele pie郾i Loensa nale篡 do pie郾i ludowych.

G鏎nobawarski pisarz Ludwig Ganghofer.1855-1920, by przede wszystkim my郵iwym i obserwatorem zwierz徠. Jego powie軼i „My郵iwy klasztorny", „Schloss Hubertus" (Pa豉c Hubertus), „Der Jaeger vom Fali" (my郵iwy z Fali), i inne, przetworzono na scenariusze filmowe.

 
       

Pasjonat 這wiectwa i w璠karstwa, kojarzony z opowiadaniem "Stary cz這wiek i morze". Uczestnik afryka雟kich safari, kt鏎e zaowocowa造 opowiadaniami czytanymi z rozkosz, nie tylko przez my郵iwych.

Zielone wzg鏎za Afryki (1935, w Polsce 1959), 好iegi Kilimand瘸ro (1936, w Polsce 1956), To co prawdziwe o 鈍icie (1999) w t逝maczeniu wspania貫go polskiego my郵iwego Bronis豉wa Zieli雟kiego przybli瘸j nam polowania w afryka雟kiej puszczy i bezkresnym buszu na na antylopy, lwy, nosoro盧e, bawo造, lamparty
i inne zwierz皻a trofeowe.

       

My郵iwy, darz帷y natur i przyrod wielkim szacunkiem. Polecam zbi鏎 opowiada "Wielki las" Faulknera, sk豉daj帷y si z opowiada  „Nied德ied”, „Dawni ludzie”, „Polowanie na nied德iedzia” oraz „Poranny po軼ig”. W ksi捫ce pisze autor:  (...) By czas, kiedy m篹czyzna nie musia robi nic poza tym, 瞠 przez jedena軼ie i p馧 miesi帷a pracowa na farmie,
a pozosta貫 p馧 miesi帷a polowa. Ale teraz ju nie. Teraz nie wystarcza oddawa si sprawom rolnictwa i my郵istwa. Trzeba oddawa si sprawom ludzko軼i
.(...) Zajmuj帷 si tylko rolnictwem i my郵istwem mo積a jednocze郾ie uczy si dostrzega r騜nic, pomi璠zy tym, co jest s逝szne, a tym, co jest nies逝szne. I kiedy to wystarczy這 (...). Teraz trzeba wiedzie, dlaczego (...), i umie to wyt逝maczy ludziom, kt鏎zy nigdy nie mieli mo積o軼i si tego dowiedzie...

       

Jim Corbett my郵iwy z krwi i ko軼i, pogromca panter i  tygrys闚 ludojad闚. Upolowa  33 drapie積iki, kt鏎e pozbawi造 篡cia 陰cznie ponad 1200 os鏏. Swe dramatyczne przygody z drapie積ikami w pod-himalajskich 這wiskach zawar w ksi捫kach: Lampart ludojad z Rudraprayag, Ludojady z Kumaonu i Tygrys z okolic 鈍i徠yni oraz inne opowie軼i o ludojadach
z Kumaonu.
Refleksje zwi您ane z polowaniami na ptactwo i inn zwierzyn sk這ni造 Corbetta do dzia豉lno軼i na rzecz ochrony przyrody.  jego dzia豉lno嗆 ochroniarska znalaz豉 uznanie w豉dz, kt鏎e pierwszy
w Indiach park narodowy za這穎ny w 1936 r. nazwa造 w 1957 imieniem pogromcy ludojad闚.

 
Prasa 這wiecka
 

Najstarszym polskim naukowym periodykiem le郾ym i 這wieckim, jednym z najstarszych na 鈍iecie, jest czasopismo Sylwan, za這穎ne w 1820 roku w Warszawie. Pismo uto窺amia這 si z 這wiectwem, poprzez kolejne
podtytu造: Dziennik Nauk Le郾ych i My郵iwych, Dziennik Nauk Le郾ych i υwieckich Zbi鏎 Nauk i Urz康ze Le郾ych i υwieckich, Zbi鏎 Nauk Le郾ych i υwieckich.

Sylwan zwi您any by p馧oficjalnie z Kr鏊ewskim Korpusem Le郾ym nadzoruj帷ym lasy. Za這篡cielem czasopisma by Ludwik Plater Broel generalny dyrektor las闚 Kr鏊estwa Polskiego, a pierwszymi redaktorami Hipolit Cielecki, Juliusz Brincken.

Sylwan ukazywa si w Warszawie do 1858 r. Reaktywowany we Lwowie by organem Galicyjskiego (1883-1918) i Ma這polskiego (1919-1939) Towarzystwa Le郾ego. Po II wojnie 鈍iatowej ukazuje si w Warszawie jako
organ Polskiego Towarzystwa Le郾ego. W pierwszych latach (okres warszawski) redaktorzy wyodr瑿niali dzia 這wiecki, p騧niej my郵istwo sta這 si tematem drugorz璠nym, publikowanym g堯wnie w relacjach zwierzyna, las, a gospodarka 這wiecka.

       

Nazwa czasopisma wzi皻a z mitologii rzymskiej od boga las闚 i dzikiej przyrody.
       
       

Pojawienie si 1 kwietnia 1899 r. na rynku wydawniczym υwca Polskiego (Ν) z podtytu貫m Dwutygodnik ilustrowany, po鈍i璚ony my郵istwu, broni i hodowli ps闚 my郵iwskich zawdzi璚zamy my郵iwemu wielkiej miary
i wyj徠kowej kultury Janowi Sztolcmanowi, autorowi ponad 350 artyku堯w naukowych i popularyzatorskich. Trudne zabiegi u w豉dz carskich o zgod na rejestracj pisma zabra造 J. Sztolcmanowi oko這 trzech lat.
Cele, jakim mia s逝篡 Ν okre郵i豉 redakcja w artykule wst瘼nym zamieszczonym na ok豉dce pierwszego numeru, zilustrowanej winiet Juliana Fa豉ta. Czytamy o przekazywaniu informacji o hodowli i ochronie zwierzyny, o krzewieniu zasad etyki 這wieckiej, nowinkach o brani, amunicji i teorii strza逝, psach my郵iwskich. Redakcja zapewnia豉, 瞠: nie zaniedbamy niczego, co ma zwi您ek z my郵istwem, co mo瞠 by po篡teczne lub ciekawe dla prawdziwych mi這郾ik闚 這wiectwa. Warto zauwa篡, 瞠 cele stawiane przez J. Sztolcmana przed prawie 120 laty, s nadal aktualne i kontynuowane w dzisiejszym Ν oraz czasopismach 這wieckich regionalnych.

W pierwszym okresie wydawniczym (1899 - 1914) Ν z uwagi na uwarunkowania polityczne, restrykcyjn cenzur, redakcja skupia si na publikacjach o charakterze praktycznym, zamieszcza artyku造 historyczne, opinie praktyk闚 na temat broni, hodowli, kynologii. Sporo jest te informacji w dziale korespondencyjnym i w drobiazgach my郵iwskich, w kt鏎ych czytelnicy dziel si uwagami na temat k逝sownictwa, stan闚 zwierzyny
i osobliwo軼i przyrodniczych. Mo磧iwo嗆 wymiany pogl康闚 na szpaltach Ν, kontakt闚 i udzielania porad
w czasach t逝mienia wszelkich przejaw闚 篡cia obywatelskiego ma wymow patriotyczn.

Wybuch wojny przerwa wydawanie rozwijaj帷ego si i coraz ciekawszego czasopisma o wzrastaj帷ym systematycznie nak豉dzie od 1500 egz. w 1899 r. do 5000 egz. w 1914 r., wychodz帷ym co dwa tygodnie na 16 stronach (Kry雟ki 1969). Ostatni przedwojenny numer ukaza si 1 sierpnia 1914 r. Tre嗆 jego niczym nie zdradza豉 zbli瘸j帷ej si wojny.
1924 -1944 Na kolejnym zje寮zie zjednoczeniowym 9 lipca 1923 r. CZPS podj皻o uchwa喚 o wznowieniu wydawania υwca Polskiego. Podczas posiedzenia zarz康u 7 wrze郾ia 1923 r. zatwierdzono tre嗆 odezwy
J. Sztolcmana w sprawie wznowienia Ν, zaapelowano do stowarzysze o zadeklarowaniu liczby prenu-merator闚, a tam gdzie to mo磧iwe wprowadzenie obowi您kowej prenumeraty.

υwiec mi璠zywojenny jest 篡w kronik tamtych czas闚, skarbnic wiedzy dla publicyst闚 i badaczy wszystkich dziedzin 這wiectwa. Publikowa szczeg馧owe protok馧y zebra na wszystkich szczeblach organizacyjnych, komunikaty, sprawozdania 這wczych powiatowych, kt鏎e s dzisiaj szczeg鏊nie cenne dla odtwarzania historii 這wiectwa regionalnego. Istotn rol odegra Ν w dyskusji nad prawem 這wieckim, uchwalonym w 1927 r. i kolejnymi przekszta販eniami zwi您ku. Drukowa wiele porad praktycznych, pomagaj帷ych zagospodarowywa 這wiska, zwalcza szkodnictwo 這wieckie, chroni przyrod, efektywniej prowadzi polowania, pozna bro i balistyk. S逝篡 temu Biuletyn Instytutu υwiectwa zamieszczany w Ν od 1929 r. Sporo miejsca po鈍i璚a這 pismo krzewieniu kultury i etyki 這wieckiej. Sprawozdania z wystaw, zawod闚, strzeleckich, konkurs闚 kynologicznych, by造 sta陰 rubryk Ν. Mniej pisano o tradycjach 這wieckich. Na bie膨co relacjonowano przebieg polowa reprezentacyjnych i dyplomatycznych w Spale i Bia這wie篡 oraz w maj徠kach ziemskich.

Ostatni 17 numer Ν ukaza si z dat 1 wrze郾ia 1939 r. w nak豉dzie 6500 egz. Walenty Garczy雟ki zamie軼i w ostatniej chwili odezw Do wszystkich cz這nk闚 PZ i prenumerator闚 υwca Polskiego, w kt鏎ej wyra瘸 nadziej na ograniczon dzia豉lno嗆 wydawnicz podczas okupacji i kontakt z prenumeratorami za po鈔ednictwem rozsy豉nych biuletyn闚.
Zamierzenia redakcji by造 zbyt optymistyczne. υwiec Polski, tak jak inne pisma, zosta rozkazami w豉dz niemieckich zlikwidowany. Podczas okupacji poszczeg鏊ni cz這nkowie Komitetu Redakcyjnego i wsp馧pracownicy pisz dalej. Pisz w nadziei, 瞠 praca ich zostanie wykorzystana dla dobra 這wiectwa polskiego po zwyci瘰kim zako鎍zeniu wojny. (Kowalski 1948).
Zbieraj帷y si w konspiracji cz這nkowie Naczelnej Rady υwieckiej urz康zili 3 listopada 1942 r. w mieszkaniu kol. Andrzeja 奸iwi雟kiego skromny obch鏚 hubertowy, zapraszaj帷 na t uroczysto嗆 dzia豉czy 這wieckich. Wielk atrakcj zebrania by這 odczytanie specjalnego numeru Ν, kt鏎y kilku koleg闚 wsp鏊nie opracowa這.
Na tre嗆 pisma z這篡造 si prace: Jerzego Dylewskiego: 3 listopad w kartkach i zapiskach my郵iwego, Walentego Garczy雟kiego: Przemiany poj耩 o prawid這wym 這wiectwie; Zbigniewa Kowalskiego: Jeste鄉y jako wilki w sznurach. R瘯opisy artyku堯w sp這n窸y w Warszawie w 1944 r.

Po drugiej wojnie 鈍iatowej, w kilka miesi璚y po przeniesieniu siedziby w豉dz 這wieckich z Lublina do Warszawy, podczas trwaj帷ej jeszcze wojny, ukazuje si we wrze郾iu 1945 r. Biuletyn Informacyjny υwiec Polski Organ Polskiego Zwi您ku υwieckiego. Biuletyn mia za zadanie u豉twi i skoordynowa prace podnosz帷e 這wiectwo krajowe do poziomu, odpowiadaj帷ego jego znaczeniu gospodarczemu i kulturalnemu. Cztery numery, w nak豉dzie po 300 egz., odbite powielaczowo na s豉bym, p瘯aj帷ym dzi papierze, by造 rozprowadzane za po鈔ednictwem dzia豉j帷ych ju kilku Okr璕owych Rad υwieckich.

       

       

Dzisiaj Ν jest organem prasowym PZ, w pe軟i si z nim uto窺amia, wspiera w rozwoju i przeciwstawia si wszelkim si這m destabilizuj帷ym obecny model 這wiectwa.

Na jubileusz z這tych god闚 υwca Polskiego, przypadaj帷ych w 1949 r., Stefan Krzywoszewski napisa:
I pe軟i υwiec Polski sw s逝瘺 dalej. Analizuj帷 wa積iejsze aktualne zagadnienia my郵iwskie ju to z dziedziny hodowli zwierzyny, techniki polowa, broni, ju - z dziedziny etyki 這wieckiej i ustalonych obyczaj闚 my郵iwskich. Odzwierciedla 篡cie 這wieckie na wszystkich po豉ciach Rzeczypospolitej, gromadzi barwne opowiadania o dawniejszych i najdawniejszych przygodach. Zawsze 鈍iadczy chlubnie o poziomie naszego 這wiectwa i tego poziomu pilnie strze瞠. Taki by jego program sprzed p馧 wieku i taki b璠zie nadal. Wiec nale膨 mu si zawsze staropolskie 篡czenia:

       

Kultura υwiecka powsta豉 z inicjatywy Witolda Sikorskiego, kt鏎y 23 kwietnia 1994 r. zaproponowa Krzy-sztofowi Mielnikiewiczowi redagowanie pisma, nazwanego roboczo Biuletynem. K. Mielnikiewicz wyrazi zgod, a u-czestnicy zebrania zaakceptowali przedstawion propozycj, staj帷 si za這篡cielami pisma. Biuletyn przez pierwsze p馧 roku redagowany by dwuosobowo, mimo 瞠 w sk豉dzie redakcyjnym wymieniano kilku cz這nk闚 zarz康u klubu. Od numeru 12 (wiosna 1998 r.) biuletyn zmieni format i nazw. Powsta豉 Kultura υwiecka, powo豉no stanowisko redaktora naczelnego. Pismem kierowali (kieruj):  Krzysztof Mielnikiewicz (1998 – 2000 i od 2008 do 2015 r.), Stanis豉w Andrzej D帳rowski (2000 – 2008) i od 1996 r. Janusz Siek. Wi璚ej o K w zak豉dce "Moje 軼ie磬i kulturowe".

   

Theodor Wilhelm Paul Parey ( 1842-1900), niemiecki wydawca , ksi璕arz i przewodnicz帷y Stowarzyszenia Ksi璕arzy Niemieckich ksi璕arzy za這篡 wydawnictwo, kt鏎e zas逝篡這 si wyj徠kowo w popularyzacj 這wiectwa
i rolnictwa poprzez wydawanie ksi捫ek o tej tematyce, inspirowanie znawc闚 tematu do pisania monografii 這wieckich, wspomnie i prac naukowych.

   
   
   
 

Krzysztof Mielnikiewicz

 

 

 

 

 

 

copyright: Krzysztof Mielnikiewicz

wszelkie prawa zastrze穎ne

licznik odwiedzin: